Có một câu nói đang ngày càng trở nên quen thuộc trong giới đầu tư: “99,99% dự án crypto là lừa đảo.” Con số này có thể gây tranh cãi, thậm chí bị cho là cường điệu. Nhưng nếu nhìn lại lịch sử bùng nổ của thị trường tiền mã hóa trong hơn một thập kỷ qua, ta sẽ thấy nhận định ấy không phải không có cơ sở.
Crypto khởi đầu với một lý tưởng đẹp: phi tập trung, minh bạch, trao quyền cho cá nhân thay vì tổ chức tài chính truyền thống. Bitcoin ra đời như một phản ứng với khủng hoảng tài chính 2008. Nhưng khi giá tăng, dòng tiền đổ vào, giấc mơ tự do tài chính nhanh chóng biến thành một cơn sốt đầu cơ khổng lồ. Và ở nơi nào có lòng tham, ở đó có những kẻ sẵn sàng lợi dụng.
Chỉ cần nhìn vào các chu kỳ tăng trưởng của thị trường – đặc biệt là giai đoạn 2017–2018 và 2020–2022 – ta sẽ thấy hàng chục nghìn dự án mới xuất hiện. ICO, IDO, DeFi, NFT, GameFi, Metaverse… mỗi làn sóng đều mang theo một câu chuyện mới, một “tương lai cách mạng hóa thế giới”. Nhưng thực tế là phần lớn những dự án đó không tạo ra giá trị thực sự nào. Họ có whitepaper bóng bẩy, đội ngũ ẩn danh, lộ trình tham vọng và những lời hứa lợi nhuận phi lý. Sau khi gọi vốn thành công, nhiều dự án âm thầm biến mất hoặc token giảm giá 99%, để lại nhà đầu tư ôm đống tài sản vô giá trị.
Một đặc điểm phổ biến của các dự án lừa đảo là đánh vào tâm lý FOMO – nỗi sợ bị bỏ lỡ cơ hội. Họ tạo ra cảm giác khan hiếm, quảng bá rầm rộ trên mạng xã hội, thuê KOLs, thậm chí thao túng cộng đồng bằng những thông tin “insider”. Khi giá token tăng mạnh trong thời gian ngắn, nhà đầu tư mới lao vào với hy vọng nhân tài khoản vài lần. Nhưng phía sau thường là mô hình “pump and dump” – thổi giá rồi xả hàng.
Không ít dự án còn vận hành theo mô hình Ponzi trá hình. Họ hứa hẹn lãi suất cố định 1% mỗi ngày, 30% mỗi tháng – những con số phi lý trong bất kỳ thị trường hợp pháp nào. Lợi nhuận của người vào trước được trả bằng tiền của người vào sau. Khi dòng tiền mới cạn kiệt, hệ thống sụp đổ. Lịch sử crypto đã chứng kiến vô số vụ việc như vậy, từ những nền tảng lending “lãi cao an toàn” cho đến các dự án staking đa cấp.
Vấn đề cốt lõi nằm ở rào cản gia nhập quá thấp. Trong thế giới crypto, gần như ai cũng có thể tạo token chỉ trong vài phút với chi phí rất nhỏ. Không cần kiểm toán nghiêm ngặt, không cần đăng ký pháp lý, không cần chứng minh năng lực thực tế. Điều này tạo ra một môi trường màu mỡ cho sáng tạo, nhưng đồng thời cũng mở cửa cho lừa đảo tràn lan. Khi không có cơ chế giám sát đủ mạnh, thị trường trở thành một “miền Tây hoang dã” nơi kẻ nhanh tay và khôn ngoan sẽ sống sót, còn số đông thiếu hiểu biết sẽ trả giá.
Thêm vào đó là sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư cá nhân. Nhiều người tham gia crypto không vì tin vào công nghệ blockchain, mà chỉ vì thấy người khác kiếm tiền. Họ không đọc whitepaper, không kiểm tra tokenomics, không tìm hiểu đội ngũ phát triển. Quyết định đầu tư dựa trên lời khuyên của bạn bè, nhóm chat Telegram hoặc video TikTok vài phút. Trong môi trường như vậy, việc bị lừa chỉ là vấn đề thời gian.
Tuy nhiên, nói “99,99% dự án crypto là lừa đảo” không có nghĩa là toàn bộ lĩnh vực này vô giá trị. Vẫn có những dự án nghiêm túc, xây dựng sản phẩm thực sự, giải quyết vấn đề cụ thể và minh bạch về tài chính. Nhưng chúng là thiểu số. Và trong một biển thông tin nhiễu loạn, việc phân biệt đâu là dự án thật, đâu là bẫy tài chính đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm và sự tỉnh táo cao độ.
Điều đáng lo ngại là khi quá nhiều dự án lừa đảo xuất hiện, niềm tin của công chúng bị bào mòn. Những người từng mất tiền sẽ trở nên hoài nghi với toàn bộ thị trường. Cơ quan quản lý siết chặt quy định hơn. Các dự án chân chính cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực vì phải hoạt động trong môi trường đầy nghi ngờ.
Vậy nhà đầu tư nên làm gì? Trước hết, cần thay đổi tư duy: crypto không phải con đường làm giàu nhanh chóng. Nếu một dự án hứa hẹn lợi nhuận “không rủi ro”, đó gần như chắc chắn là dấu hiệu đỏ. Thứ hai, chỉ đầu tư số tiền có thể chấp nhận mất. Thứ ba, dành thời gian học hỏi về công nghệ, cơ chế vận hành và mô hình kinh doanh của dự án trước khi xuống tiền. Và cuối cùng, luôn giữ một thái độ hoài nghi lành mạnh.
Thị trường crypto có thể vẫn còn tương lai. Công nghệ blockchain có thể tiếp tục phát triển và tạo ra giá trị thực. Nhưng cho đến khi hệ sinh thái trưởng thành hơn và các tiêu chuẩn minh bạch được nâng cao, nhận định rằng “99,99% dự án crypto là lừa đảo” sẽ vẫn là lời cảnh báo đáng suy ngẫm hơn là một câu nói đùa. Trong một thị trường nơi ai cũng nói về cơ hội, điều quan trọng nhất có lẽ là học cách nhận diện rủi ro.